Að búa eitthvað skringilegt til / To Make Something Strange

Ókunnir höfundar / Unknown artists

Á grænlensku eru orðin „eqqumiitsuliorneq“ og „pinngorartitsineq“ notuð yfir hugtakið list. Bein þýðing væri að búa til eitthvað sem lítur skringilega út og að skapa stöðugt. Gjöfin ber sannarlega vitni um strauma sköpunarinnar, litlar verur eru skornar í bein, horn og við eða meitlaðar í stein; menn við störf, konur með börn, trommuleikarar, dýr, bátar og veiðifæri og litríkur perlusaumur prýða sýninguna og nokkrir nytjahlutir í bland. Þessu safni er stillt upp til að næra augað og veita innsýn í ímyndunarafl og listfengi nágranna okkar í vestri.

Gripirnir á sýningunni eru úr safni Valtýs Péturssonar (1919–1988) listmálara og Herdísar Vigfúsdóttur (1925–2011) kennara. Hjónin söfnuðu þeim þegar þau dvöldu á Grænlandi á tímabilinu 1963–1983. Safnasafnið fékk þá að gjöf árið 2014. 

Flestir gripanna eru verur, t.a.m. mannsmynd með hákarlshöfuð, eða rostungur og maður í einni veru. Þessar verur nefnast túpilak. Þær eiga lítið skylt við upprunalega túpilaka sem virðast hafa þjónað hættulegum tilgangi, en enginn þeirra hefur nokkru sinni fundist. Evrópskir landkönnuðir sem komu til Grænlands í lok 19. aldar heyrðu sögur af þeim, en fólkið gat ekki sýnt þeim hvernig þeir litu út. Þess vegna voru gerðar eftirmyndir til útskýringar og voru þær úr beinum, rekaviði, þangi, snæri og skinni og líkar þeim upprunalegu. Þessar fígúrur þróuðust með tímanum í það sem við þekkjum í dag sem túpilak. Það varð síðan heimilisiðnaður í Ammassalik og víðar að skera út þessar verur og með tímanum breyttust fígúrurnar og tengdust goðsagna- og þjóðsagnapersónum. Frá miðri 20. öld jókst fjölbreytnin og algengastir eru gripir sem sýna að hluta til mannsmynd og að hluta dýr. 

Útskurðurinn er listilega gerður og mismunandi eftir svæðum. Stærstur hluti gripanna í eigu Safnasafnsins er eftir óþekkta höfunda, t.a.m. er aðeins einn túpilak nafngreindur og er hann eftir Knut Kristjansen frá Godhavn á Vestur-Grænlandi. Þá hafa sumir listamenn skorið út í sápustein eða meitlað til stein, nokkrir rist nafn sitt neðan á gripina. Það er þó mislæsilegt, Karl K. er einn og Karl Petrusen er annar sem vel er hægt að greina. Fáeinir gripir eru merktir stöðunum þar sem þeir voru gerðir. 

Ekki er perlusaumurinn síðri, en perlur komu til Grænlands með Evrópubúum á átjándu og nítjándu öld. Grænlendingar fengu perlur í vöruskiptum og konur byrjuðu að þróa það sem nú er þekkt sem sérstakur og undurfagur þjóðbúningur grænlenskra kvenna. Perlusauminn höfðu erfingjar Valtýs og Herdísar áður fært Heimilisiðnaðarsafninu á Blönduósi, en hluti gjafarinnar kom þaðan til Safnasafnsins skv. gjafabréfi árið 2017.

Fáeinir nytjahlutir eru einnig til sýnis, sumir kunnuglegir eins og hnífar og lýsislampar og aðrir minna þekktir eins og asaloq, rekki til að hafa á kajak sem reipið fyrir spjót eða skutul hvílir á.

Sýningin er ekki síst sett upp til að skoða og endurskrá þessar góðu gjafir frá 2014 og 2017. Ef gestir þekkja til gripa má gjarnan koma upplýsingum til starfsfólks safnsins, allur fróðleikur er vel þeginn. Við þökkum starfsfólki Þjóðminjasafnsins og Háskólans í Nuuk fyrir greið svör við fyrirspurnum okkar við gerð sýningarinnar.

/

In Greenlandic, the words for art are eqqumiitsuliorneq or pinngorartitsineq. A direct translation would be to make something that looks strange and to create continuously. The objects on display bear witness to the artistry of Greenland. They are carved in bone, whale teeth, antler, wood or chiselled in stone. The exhibition includes figurines of men at work, women with children, drummers, animals, kayaks and hunting gear, as well as colourful beadwork, and a few utilitarian objects.

The objects in the exhibition are from the estate of painter Valtyr Petursson [1919-1988] and teacher Herdis Vigfusdottir [1925-2011]. The couple collected them when they lived in Greenland from 1963 to 1983 and they were donated them to the museum in 2014.

Most of the pieces are creatures: A human figure with a shark’s head, or a walrus and a man in one. These creatures are called tupilaq. However, they bear little resemblance to the original Greenlandic mythical spirt tupilaq, that appears to have originally served an ominous purpose. European explorers who came to Greenland at the end of the 19th century heard stories about them, but the people couldn’t show them what they looked like, therefore, copies were made to illustrate. Those initial copies were made of bone, driftwood, seaweed, string and hides, like the originals. These illustrative figures evolved over time into what we know today as the tupilaq.

Carving them became an industry in Greenland. Over time the figures became associated with mythical beings and folklore. From the middle of the 20th century, the variety of carved artefacts increased, and the most common are those that depict part human and part animal beings.

The carvings are well made and vary from region to region. Most of the objects in Safnasafnid’s collection are by unknown makers. For example, only one tupilak has the name of its maker on it — Knut Kristjansen from Godhavn in West Greenland. Some of the soapstone and stone figures have names carved on them, but they are usually difficult to decipher, apart from Karl K. and Karl Petrusen. A few figures are identified by the places where they were made.

The beadwork is no less spectacular. Beads came to Greenland with Europeans in the eighteenth and nineteenth centuries. Greenlanders took them in exchange for goods and women began to develop what is now known as the distinctive and beautiful national costume of Greenlandic women.Petursson and Vigfusdottir’s estate had previously donated the beadwork to the Textile Museum in Blonduos, but Safnasafnid acquired part of that donation in 2017.

A few utilitarian items are also on display; some are familiar such as knives and oil lamps and others are lesser known such as an asaloq, which is a rack that is mounted on a kayak upon which the rope for a spear or harpoon rests.

The exhibition is not least set up to re-examine and gather more knowledge about this donation donation. If visitors have further information about objects in the exhibition, they are most welcome to be pass it on to the museum staff. Furthermore, we would like to thank the staff of the National Museum of Greenland and the University of Nuuk for their generous answers to our inquiries during the creation of the exhibition.

Miðrými / Middle Room 2025
Sýningargerð / Curator Gunnhildur Walsh Hauksdóttir

↓