Ilmvatnsglös

Árið 2018 gaf Sara Hólm frá Akureyri Safnasafninu úrval af 230 Ilmvatnsglösum. Glösin eru frá helstu tískuhúsum veraldar og hönnuð af frægum listamönnum, þar á meðal Salvador Dali og Pablo Picasso. Eftirfarandi grein fylgdi gjöfinni.

Um ilmvötn og ilmvatnsgerð

Saga ilmefnanna er jafn gömul mannkyninu og þó breytingarnar hafi orðið miklar á tækninni við að vinna ilmefni úr jurtunum og geyma þau þá er hlutverk þeirra ávallt hið sama: að skapa ákveðin hughrif, hafa áhrif á umhverfi okkar. Frá fyrstu tímum var ilmur talin hafa náttúrlegan mátt til að róa, græða, örva og geðjast guðunum. Forn-aldarmaðurinn var hjátrúarfullur og bjó í dularfullri og hættulegri veröld þar sem allt snerist um eitt: að lifa af. Hann trúði því að náttúrunni væri stjórnað af ósýnilegum guðum sem byggju í stokkum og steinum, í sólinni, skýjunum, fjöllunum og undirdjúpunum, sem væru með nefið ofan í öllu, fram úr hófi móðgunargjarnir og skapstirðir. Hann brenndi því ilmandi viði og berki úr skógunum til að blíðka guðina og öðlast þannig langlífi, hreysti, frjósemi og góða veiði. En þessi siður fornaldarmannsins er sennilega upphaf reykelsisins sem við þekkjum og er ennþá brennt guðunum til dýrðar víða um heim. Orðið Perfume vísar einmitt til þessarar fyrstu notkunar ilmefna en það er komið úr latínu og þýðir Í gegnum reykinn. Í öndverðu létu prestar austurlanda sér nægja að kveikja í ýmis konar viðartegundum og jurtum sem lyktuðu vel og voru taldar líklegar til að vera guðunum þóknanlegar en síðar nægði ekki að ilmurinn væri grófur, jurtirnar urðu líka að vera sjaldgæfar, ljúfar og dýrar. Ilmefnin urðu því fljótt afar verðmæt og eftirsótt verslunarvara.

Forn-Grikkir tóku að brenna ilmefnum til að bæta loftið í hýbýlum sínum, einnig fundu þeir upp að pressa safa úr blómum og öðrum jurtum til þess að ná efnunum yfir í föst form svo hægt væri að blanda þeim í smyrsl sem voru mikils metin til lækninga á þessum tímum. Faðir læknavísindanna, Hippokrates, ráðlagði ilmsmyrsl og olíur gegn ýmsum kvillum. Ilmurinn er fyrsta fegrunarmeðalið, leyndardómsfullur og kynæsandi – fenginn að láni frá guð-unum. Grikkir áttu líka margar goðsagnir þar sem sagt var frá hlutverki ilmefna í ástarleikjum.

Í fornum sögum má víða sjá að konungar og æðstu höfðingjar notuðu smyrsl og ilmolíur til gjafa þegar sýna átti einhverjum einstakan virðingarvott. Í Egyptalandi voru sérstök grös og trjágróður talin tengjast ódauðleikanum og Faróarnir voru greftraðir ásamt leirkrukkum fullum af ilmefnum sem voru talin endast í þúsundir ára. Kleópatra sparaði þau ekki, sagan segir að hún hafi jafnvel látið rjóða seglin á skipum sínum með ilmolíu enda stóðust hvorki Júlíus Cesar né Markús Antoníus töfra hennar. Þegar Rómverjar kynntust þessum framandi efnum breidd-ust þau út eins og eldur í sinu meðal hinnar auðugu yfirstéttar sem bar á sig smyrsl og ilmolíur hátt og lágt og sparaði ekki heldur að láta ilmbera hallir sínar og híbýli. Í Kína var reykelsis- og moskusilmur notaður við trúar-athafnir. Aröbum í norðanverðri Afríku hugkvæmdist að eima kryddjurtir og blóm og geta þeir því talist höfundar þeirra ilmvatna sem við þekkjum í dag. Til Ítalíu bárust ilmríkar kryddjurtir frá austurlöndum með krossförunum. Á sextándu öld voru Feneyjar og Flórens höfuðstöðvar ilmefnagerðar og þaðan breiddist sú tíska út um norðurálfu að lykta vel. Frá Ítalíu barst leyndardómurinn um samsetningu ilmefna til Frakklands sem náði fljótlega forustu í framleiðslu ilmvatna og heldur henni enn. Þau urðu að strax vinsæl við frönsku hirðina og segir sagan að Lúðvík 16 hafi daglega látið breyta um ilm í höllinni og gosbrunnar í Versölum hafi verið fylltir af rósavatni. Um miðja 18 öldina varð mikil breyting í ilmefnagerðinni en þá kom Kölnarvatnið til sögunnar en það var þróað í borginni Köln í Þýskalandi. Þá hættu ilmvötnin að vera séreign hinna ríku og milli-stéttin gat farið að kaupa þau.

Í byrjun 20 aldarinnar var gerð stærsta uppgötvun í framleiðslu ilmefna frá því að Arabar fundu upp eiminguna, farið var að blanda saman kemiskum efnum sem gáfu góða lykt. Þetta olli straumhvörfum í greininni  þar sem nú var hægt að framleiða ilmvötn á verði sem almenningur réði við. Ljóst var að hér var stóriðnaður á ferðinni og voru

frægu tískuhúsin fljót að eygja þar gróðamöguleika og koma ilmvötnum undir merkjum sínum á markaðinn. Hver kannast ekki við merki eins og Chanel og Dior? Ein sagan segir að tískudrottningin Coco Chanel hafi nefnt fyrsta ilmvatnið sitt Chanel 5 vegna þess að það hafi verið fimmta sýnið sem hún skoðaði þegar hún var að velja sér ilm en önnur sagan segir að 5 hafi einfaldlega verið happatalan hennar og þess vegna hafi hún kallað ilmvatnið þetta. En engar sögur fara af því hvers vegna Dior kallaði eitt af ilmvötnum sínum Poison – eitur. En það voru ekki ein-göngu höfundar fatatískunnar sem létu framleiða ilmvötn, frægir gimsteinakaupmenn og skartgripahönnuðir létu líka framleiða þau. Ilmvötn og skargripir eiga vel saman, hvoru tveggja tákn auðs, fegurðar og glæsileika og því arðvænleg verslunarvara. Frægur skartgripasali á að hafa sagt:

Ilmur getur verið eins og skartgripur því hann er gerður til þess að kalla fram vellíðan, glæsileika og kvenlegt að-dráttarafl.

Sá sem ætlar að leggja fyrir sig ilmvatnsgerð þarf að hafa góða þekkingu á efnafræði til að geta komist í nám hjá þekktum framleiðanda en það er nauðsynlegt því mörg leyndarmál eru falin í heimi ilmvatnsgerðarinnar og góðir ilmvatnsgerðarmeistarar njóta mikillar virðingar innan tískuheimsins. Í framleiðsluna eru notaðar yfir 4 þúsund mismunandi lyktir sem geta ruglað nef ilmvatnsmeistarans, hann þarf því að hafa góða þekkingu á þeim öllum til að geta þróað nýtt ilmvatn sem er líklegt til að ná vinsældum. Nemandi þarf að fyrst að læra að þekkja hin ýmsu ilmefni eins og þau koma fyrir í náttúrunni. Síðan hvaða áhrif kryddjurtir og  blóm hafa hvert á annað og hvernig mismunandi ilmir fást úr blöndu ólíkra jurta og hvaða áhrif kemísku efnin hafa á allt saman. Í sérhvert ilmvatn eru notaðar margar mismunandi ilmtegundir, stundum margir tugir, en það eru fleiri efni úr ríki náttúrunnar notuð við ilmvatnsgerð en jurtir og sum þeirra eru undarleg og lítið spennandi, til dæmis hvala-amber, kynkirtill moskus-uxans í Tíbet og Civet sem er unnið úr kirtli afrísks villikattar.

Ilmvötn eru flokkuð í blómafjölskyldu, viðarfjölskyldu, grænufjölskyldu, austurlandafjölskyldu og leðurfjölskyldu. Sú fyrsta er stærst og má skipta henni í marga undirflokka sem allir eiga það samt sameiginlegt að byggja ilm sinn á einstakri blómategund. Ilmvötn í þessum flokki eru talin bera með sér blæ hreinleika og sakleysis. Viðarfjölskyldan hefur notið mikilla vinsælda frá því að Chanel 5 sló í gegn árið 1935 en ilmurinn er ævinlega mildaður með blóm-um. Þess vegna geta sum ilmvötn fallið undir báða þessa flokka. Grænfjölskyldan ber með sér ferskan og frískan blæ, heilbrigði og léttleika. Austurlandafjölskyldan hefur sterka og margslungna angan sem í huga Vesturlanda-búa er þrungin seiðmagni og dulúð. Leðurfjölskyldan er minnst og hefur ekki náð sömu vinsældum.

Frakkland hefur lengi verið höfuðvígi ilmvatnsgerðar, frönsk ilmvötn eru þekkt um allan heim fyrir gæði og eru mörg eftirsótt. Austurlensk ilmvötn þykja líka mjög fín en þau eru flest dálítið þung og henta ekki öllum. Þau hafa ekki verið í hátísku um tíma en sumar konur nota þó aldrei önnur ilmvötn. Frá Ítalíu og Bandaríkjunum hafa komið fram mörg og glæsileg ilmvötn á síðast liðnum árum. En ilmvatnsframleiðsla hófst ekki austan hafs að neinu marki fyrr en eftir fyrri heimstyrjöldina þegar hermennirnir koma heim frá Evrópu með fín frönsk ilmvötn handa eigin-konum sínum og unnustum.

Eins og kom fram í upphafi hefur maðurinn notað ilm frá árdögum fram á þennan dag til þess að hafa áhrif á umhverfi sitt. Tilgangurinn varð þó fjölbreyttari í rás tímans. Frummaðurinn notaði ilminn til að blíðka ógnþrungna guði og skapa dulúð og virðingu fyrir töframönnum ættflokkana. Í flestum ef ekki öllum trúabrögðum hefur reykelsi verið brennt við helgiathafnir guðum til dýrðar. Nútíminn er fullur af tilbúnum ilmi sem á að hafa áhrif á okkur til ýmissa athafna, svo sem til að kaupa eitt frekar en annað hvort sem um er að ræða þvottaduft og snyrti-vörur eða allt þar á milli. Ilmvatnsgerð getur í rauninni talist listgrein og ilmvatnsglösin eru yfirleitt sérstök í útliti, undin og tilskorin, litirnir margbreytilegir og tapparnir eins og litlar höggmyndir.

Ilmurinn er nú sem áður notaður til að skapa ákveðna ímynd í hugum fólk. Ég get ekki stillt mig um að koma aðeins inn á þátt auglýsinganna. Hugsið ykkur 2 konur, önnur segist nota Stangarsápu en hin Ariel ultra. Við sjá-um það strax fyrir okkur að þessar konur búa við ólíkar aðstæður í ólíku umhverfi. Ilmvatnsframleiðendur nota sér svona hugmyndatengsl ótæpilega þegar þeir auglýsa vörur sínar. Kvenilmur getur verið kvenlegur, heimsborgara-legur, klassískur, dularfullur, seiðandi, hlýr, tælandi, flauelsmjúkur, ferskur, djarfur og kynþokkafullur. Það er talað um ilm hinnar frjálsu konu, hinnar öruggu, hinnar sjálfstæðu, hinnar rómantísku og konunnar sem veit hvað hún vill og er þá fátt upptalið sem finna má í auglýsingum.Ilmur fyrir karlmenn getur minnt á kúrekalíf, víðáttu eyði-merkurinnar eða ferskt sjávarloftið, hann getur verið alþjóðlegur, hrífandi, rómantískur og karlmannlegur, hentað lífsglöðum bjartsýnismönnum eða ábyrgum mönnum á framabraut – listinn er langur.En hvað segir þetta okkur?Ilmurinn hefur verið persónugerður ogfullyrt að ef við kaupum og notum ákveðinn ilm þá öðlumst við þann eftir-sótta persónuleika sem hann á að túlka. Flestum þessum auglýsingum fylgja myndir af ungu og glæsilegu fólki til að fullkomna ímyndina, rétt eins og enga kaupendur sé að finna á efri aldursstigum.

En hvernig eigum við svo að fara að því að velja okkur rétta ilmvatnið úr öllu þessu framboði? Hvers vegna skildi sama ilmvatnið lykta misjafnlega eftir því hver ber það? Hvers vegna kemur hálfgerður óþefur af mér þegar ég nota ilmvatnið sem angar svona yndislega af henni Gunnu? Fyrir því eru margar ástæður en mestu ræður hita-, raka- og sýrustig húðarinnar. Þegar við prófum ilmvatn er best að setja smá dropa á slagæðina á úlnliðnum og bíða eftir því að ilmurinn hlýni og dreifi sér. Sérfræðingar segja að bíða þurfi minnst í 1 klukkustund. Ef okkur geðjast að lyktinni sem við finnum er líklegt að þetta ilmvatn henti okkur. Varast skal að bland tegundum saman og heppilegast er að geyma glösin vel lokuð á dimmum og köldum stað svo innihaldið skemmist ekki.

Ilmvötn séu dýr og það er auðskiljanlegt er við vitum að 4 tonn af rósum (1.600.000 stykki) þarf til að búa til 1 lítra af rósaolíu og verðið á honum er um 7.000 ensk pund eða 1.120.000 kr. af þessum gullna vökva.

↓